Inleiding

In de volksmond worden de termen trainer en coach vaak door elkaar gehaald. Ook wel omdat deze twee functies vaak door een persoon worden uitgevoerd. In veel gevallen zijn trainers en ‘coaches’ wel opgeleid tot vaktrainer (fysiek, techniek, tactiek) en hebben ze zelf een achtergrond in de betreffende sport, maar hebben ze geen achtergrond als coach. Soms gaat dat coachen heel behoorlijk, maar niet altijd. Dat geldt uiteraard ook voor goed opgeleide coaches, het blijft immers mensenwerk. Coachen is voor een deel zeker aanleg en uitstraling, maar achter professioneel coachen zit ook een hele wereld van ideeën en richtlijnen wat betreft effectief communiceren. Niet in de laatste plaats is een visie op hoe mensen leren en een visie over omgaan met mensen, essentieel.

Wat is coaching eigenlijk?

Is iemand die aan de zijkant van een sportveld of onder aan de klimwand staat te roepen, een coach? Of iemand die precies zegt wat en hoe jij moet trainen en presteren? Nee dus. Een coach is iemand die het beste in sporters naar boven haalt. Anders gezegd: een coach haalt iemands (reeds latent aanwezige) kwaliteiten naar boven, zodat hij zo goed mogelijk presteert. Dit beste zit al in de betreffende sporter en wie beter dan hij of zij zelf kan dit aanboren? Omdat sporters niet altijd weten wat ze kunnen en niet kunnen, is het de taak van een coach te herkennen welke talenten een sporter heeft en welke tekortkomingen of belemmeringen en hem of haar dan zó te begeleiden dat die persoon daar zelf ook achterkomt. Daarna wordt in overleg een traject bepaald waarmee optimaal gebruik wordt gemaakt van de talenten en wordt geleerd zo goed mogelijk met de belemmeringen om te gaan. Een coach heeft als taak de sporter hierbij te begeleiden. Naast leren begrijpen wat werkt en wat niet werkt, is het essentieel dat de sporter een zo groot mogelijk zelfvertrouwen krijgt. Uiteindelijk gaat het erom dat de potentiële mogelijkheden er uit komen. En ja, daar kan aanmoedigen bijhoren. Voor coaching zijn speciale opleidingen, variërend van een cursus van een paar dagdelen tot meerjarige opleidingen.

Wat moet een coach kunnen?

Behalve inzicht in mensen heeft een coach geduld nodig. Wat zou je immers graag adviezen geven, want je weet er zoveel van en je ziet zo scherp waarom iets niet lukt! Op het juiste moment brengen van inzicht voor de sporter, vraagt om geduld. Het gaat er niet om dat jij als coach zegt wat iemand goed of niet goed gedaan heeft, maar dat de sporter tot inzicht komt en van binnen uit gemotiveerd raakt om met dat nieuwe inzicht iets te gaan doen. Verder is het een pré als je om mensen geeft, je kunt inleven (empathie) en over een aantal gespreksvaardigheden beschikt, zoals actief luisteren, feedback geven en het hanteren van coachingsvaardigheden. Belangrijk is verder dat bij coachen de mogelijkheden voor de toekomst centraal staan en niet de fouten uit het verleden. Richt je op de toekomst, maar probeer te leren uit het verleden. Doorgaans heeft een coach veel invloed op zijn pupillen, daarom is het zaak het functioneren van een sporter positief te benaderen. Sporters hebben sterk de neiging datgene wat hun coach zegt over te nemen. Positief benaderen werkt beter dan een negatieve benadering. Natuurlijk hoeft een mindere prestatie niet verzwegen te worden. De klimmer weet immers meestal zelf wel als het niet goed was. Een veel gebruikte en positief werkende methode is de ‘sandwich-methode’, begin met wat goed ging of beaam dat het jammer is dat het niet lekker liep, heb het daarna over wat beter had gekund en besluit met een positieve blik op de toekomst. Daarnaast is de toon die wordt gebruikt een deel van het verhaal.

Coachen, een voorbeeld

Een klimmer heeft zijn route verprutst tijdens een voor hem belangrijke wedstrijd. Hij loopt naar je toe (of je gaat naar hem toe). Je laat de klimmer eerst stoom afblazen, want nabespreken is niet altijd het eerste waar je behoefte aan hebt als klimmer, soms denk je eerst aan dat bekende drieletterwoord. Uit laten razen en troosten zijn nu de taken van de coach. Op een goed moment (is elke keer anders) kan vervolgens het gesprek zo gaan: ‘ja inderdaad ontzettend jammer, je had de route niet helemaal goed ingelezen, maar je deed óók een paar dingen heel erg goed (ja en dan moet je ze natuurlijk wel weten te noemen, dus daar ligt ook een deel van je focus tijdens de wedstrijd). Je klom dat overhangend stuk in het midden hartstikke goed (indraaien, tempo, rustpauzes, ….). We gaan snel eens samen de video bekijken wat er nu precies niet lekker liep bij die dakrand passage en maken er dan een trainingsplan voor.’ En later, tijdens die gerichte training, kan ook gecoacht worden op het uitzoeken van de oplossing voor een bepaald bewegings- of trainingsprobleem. Niet het aandragen van oplossingen is effectief, maar het zelf laten ervaren brengt de best bij de sporter passende oplossing. De zelf gevonden oplossing kent 2 voordelen. Het eerste is dat deze waarschijnlijk beter bij de sporter past en het tweede dat die daar vaak beter voor gemotiveerd zal zijn dan voor oplossingen die door anderen worden aangedragen. Coaching is dus niet alleen een gesprek onder 4 ogen in een apart kamertje, maar kan ook op ‘de werkvloer’. Coachen doe je als daar behoefte aan is.

Welke hulpmiddelen kun je als coach gebruiken?

• De juiste vragen stellen naar inhoud en soort, met behulp van het GROW – model (GROW staat voor: Goals, Reality, Options, Will)
• Gesprekstechnieken: LSD: luisteren – samenvatten – doorvragen
• Feedback geven en om leren gaan met feedback krijgen
• Prikkelen en confronteren
• Werken met kwaliteiten en valkuilen
• Mentale training, leren omgaan met wat er zich in je hoofd afspeelt, leren omgaan met spanning
• Teamcoaching, het geheel is meer dan de som van de delen

Op welke momenten coach je zoal?

• Intake en voortgangsgesprekken
• Voorafgaand aan een wedstrijd
• Tijdens een wedstrijd
• Na afloop van een wedstrijd
• Een ander moment voor de wat langere termijn
• Op momenten dat zich iets voordoet, bijvoorbeeld tijdens een training

N.B.: Coach gesprekken zijn soms onder vier ogen en vinden soms plaats met het hele team

Clinics coaching

Tendue verzorgt in de persoon van Frans Melskens (gecertificeerd communicatietrainer / coach) coachingstrajecten en (inter-actieve) clinics over dit thema. Hij doet dit samen met Yolanda Swierstra, (gecertificeerd) coach, voormalig coach van het Nederlands boulderteam en voormalig Nederlands kampioen boulderen. Geïnteresseerd? Neem dan contact op.

Literatuur coaching

• Csikszentmihalyi, Mihail: Flow, psychologie van de optimale ervaring (1999³)
• Dijk, Bert van: Beïnvloed anderen, begin bij jezelf (2001³)
• Gerrickens, Peter: Kwaliteiten (2002⁶)
• Knoope, Marinus: De creatiespiraal (natuurlijke weg van wens naar werkelijkheid) (1998¹⁵)
• Koss, Johan Olav; Ihlen, Heidi en Bente-Marie: Effect, over communicatie en teambuilding (2003⁹)
• Lingsma, Marijke: Aan de slag met teamcoaching (2005⁵)
• Whitmore, John: Succesvol coachen (2003⁷)